خواص گیاه مورد و استفاده آن به عنوان افزودنی خوراک دام و طیور
این گیاه در زبان فارسی به نامهای مورد، مورت، آس، عمار معروف است و در زبان انگلیسی، Myrtle یا True Myrtle نامیده میشود و نام علمي آن Myrtus communis میباشد. مورد يا مورت، درختچهاي پايا به ارتفاع حداكثر 5 متر با ساقههای بر افراشته و بسيار منشعب، و دارای برگهای ساده و متقابل به طول 3 تا 5 سانتيمتر و هميشه سبز و معطر است. گلهای این گیاه سفيد و معطر، تقريباً بزرگ (تا قطر cm 2) و داراي دمگل با دو برگك فرعي، بيدوام و زود ريز میباشد. میوهی مورد از نظر رنگ حداقل بر دو نوع است كه حالت اول، آبی متمایل به بنفش و دیگری تا موقع رسیدن میوه همچنان سفید باقی میماند. میوهی مورد به شکل بیضوی یا مدور و گوشتالو بدون هسته است. پوستش به صورت سته یا پوشینه (كپسول)، و دارای طعمی گس میباشد.
برگهای گیاه مورد دارای 5/1 تا 2 درصد حجمی اسانس است که قسمت عمدهی آن را ترپینولن[1]، سینئول، لینالول، ترپینئول[2] و لینالول استات[3] تشکیل میدهد. همچنین در برگ گیاه علاوه بر اسانس، تانن، فلاونوئید، ویتامین C ( به میزان 82 میلیگرم در صد گرم برگ خشک) نیز وجود دارد (ناصریان، 1376). گیاهانی که دارای فلاونوئید هستند (همانند آویشن و مورد)، فعالیت آنتی اکسیدانی ویتامین C را بیشتر میکنند و بنابراین باعث افزایش عملکرد سیستم ایمنی میشوند.
در ایران اسانس گیاه مورد جزء مهم بسیاری از داروها محسوب میشود که از این داروها آفتوپلکس، میرتنول، رکتول، بلفارول و میرتوپلکس را میتوان نام برد (Pezhmanmehr et al., 2010).
آنالیز GC و GC/MS روغن برگ مورد جمع آوری شده از باغ ملی گیاهی ایران، مشخص شد که این روغن دارای 32 ترکیب است. مواد اصلی تشکیل دهنده آن شامل α- پینن[4](4/29 درصد)، لیمونن[5](2/21 درصد)، 8,1- سینئول[6](18 درصد)، لینالول (6/10 درصد)، لینالیل استات (6/4) و α-ترپینئول (1/3 درصد) بود، که از مهمترین جزء تشکیل دهندهی اسانس مورد، 8,1- سینئول معرفی شده است
در چند مطالعه گیاه مورد یا مواد مشتق شده از آن به عنوان افزودنی خوراک یا دارو برای مصارف درمانی پیشگیری از بیماریها و مشکلات دامها مورد استفاده قرار گرفته است. در یکی از این مطالعات داروی میرتووت حاصل از اسانس گیاه مورد، برای درمان زخمهاي دهاني ناشي از بيماري تب برفکی گاو استفاده شد. نتایج نشان داد كه اين دارو ضمن التيام سريع زخمهاي دهاني و کاهش ترشحات چرکی به دليل كاهش درد ناشي از زخمهاي محوطهی دهاني، باعث برگشت سريعتر حيوان به وضعيت طبيعي خود ميگردد.
همچنین در فارماکوپه گیاهی ایران، مصرف موضعی این گیاه و اسانس آن در درمان تبخال (تیپ 1و2)، به عنوان ضد عفونی کننده و در درمان التهاب مخاط بینی به صورت رسمی پذیرفته شده است.
اسانسهای گیاهی ممکن است به عنوان یک افزودنی خوراک با منشاء طبیعی، دارای قابلیت تحریک رشد در مرغهای گوشتی باشند. در مطالعهای تأثیر مقادیر 0، 24، 48 و 72 میلی گرم در کیلوگرم جیره مخلوطی از شش نوع اسانس گیاهان دارویی (روغن آویشن ((Origanum SP، برگ بو(Laurus nobilis L ، برگ مریم گلی ((Salvia triloba L ،برگ مورد (Myrtus communis)، دانه رازیانه (Foeniculum vulgare) و پوست نارنگیان (Citrus sp)) در مقایسه با آنتیبیوتیک بر عملکرد رشد و لاشه مرغ بررسی شد. نتایج نشان داد که 48 میلیگرم اسانس، در هر کیلوگرم جیرهی مرغ گوشتی نسبت به جیرههای حاوی 72 میلیگرم اسانس، آنتیبیوتیک، جیرهی کنترل و 24 میلیگرم اسانس به ترتیب بالاترین عملکرد رشد را در 42 روزگی نشان داد. ضریب تبدیل خوراک نیز از 1 تا 21 و 1 تا 42 روزگی با مصرف جیرهی حاوی 48 و 72 میلیگرم اسانس در کیلوگرم به میزان قابل توجهای بهبود یافت. در واقع افزودن بیشتر از 48 میلیگرم اسانس در هر کیلوگرم خوراک، اثر مثبتی بر روی وزن بدن، مصرف خوراک، ضریب تبدیل خوراک و بازده لاشهی مرغ گوشتی نداشت.
در آزمایشی دیگر اثر مخلوطی از اسانسهای گیاهی (آویشن، برگ بو، مریم گلی، مورد، دانه رازیانه و گونه نارنگیان)، همراه با مخلوطی از اسیدهای آلی (فرمیک اسید، اسید لاکتیک و اسید سیتریک) و پروبیوتیک بر عملکرد مرغ گوشتی بررسی شد. نتایج نشان داد که افزودن این مخلوط از اسانسهای گیاهی به جیرهی مرغ گوشتی اثرات سودمندی بر روی افزایش وزن بدن، ضریب تبدیل خوراک و بازده لاشه در 42 روزگی دارد.